Jeżeli karmienie niemowlęcia piersią nie daje należy- tych wyników, to znaczy, że dziecko nie przybiera nor- malnie na wadze lub nawet zaczyna tracić swą wagę, jest niespokojne po karmieniu i często płacze, cierpi na za- parcie stolca lub, odwrotnie, ma stolce wolne, ciemne i skąpe — to najczęściej jest to zjawisko głodu, będące wynikiem niewystarczającej ilości pokarmu matki. Koniecz- na jest wtedy wzmożona kontrola odżywiania niemowlęcia i sprawdzanie po każdym posiłku, ile wyssało mleka. Brakujące ilości pokarmu matki należy wtedy uzupe nić odpowiednią mieszanką i przystąpić do odżywiam niemowlęcia częściowo piersią, a częściowo sztucznie, t jest do żywienia mieszanego. Aby ustalić dokładnie, ile brakuje niemowlęciu pokar mu matki, należy ważyć je przed karmieniem i po na- karmieniu. Na przykład jeśli niemowlę w 4. mies. po- winno otrzymać na porcję 170—190 g pokarmu matki, a po zważeniu przed i po karmieniu okazało się, że wys- sało tylko 100 g, to należy za 70—90 g pokarmu matki podać mu odpowiednią mieszankę mleczną. Ponieważ od 3. miesiąca życia, jeśli zachodzi nieodzowna koniecz- ność sztucznego karmienia, wprowradzamy już mieszankę z mleka pełnego, tzw. III („trójkę"), niemowlę otrzymuje jej o około 1/a ilośń mniej na porcję, niż otrzymałoby pokarmu matki. Na przykład jeśli niemowlęciu brakuje 100 g pokarmu matki, to mieszanki tej powinno otrzymać około 70 g. Wynika to stąd, że mieszanka przygotowana z pełnego mleka krowiego, cukru i mąki jest bardziej stę- żona (wyżej kaktryczna) aniżeli mleko kobiece (patrz mie- szanka II i III, str. 87—88, i dlatego należy podać jej raniej. Jeśli zachodzi konieczność dopełnienia brakującej ilości pokarmu matki w 1. lub 2. miesiącu, wtedy niemowlę otrzymuje inną mieszankę, tzw. II („dwójkę"). Ponieważ tężenie tej mieszanki jest podobne jak mleka kobiecego, niemowlę otrzymuje tę mieszankę w tych samych iloś- ciach co mleko matki. Na przykład, jeśli niemowlę w 2. miesiącu powinno otrzymać na porcję 140—160 g mleka matki — zależnie od wagi ciała — a wyssie tylko 100 g, to mieszanki II otrzyma 40—60 g, a więc tyle, ile brakuje mleka matki. Karmienie mieszane możemy prowadzić w dwojaki sposób: 1) ałbo przez uzupełnienie każdego posiłku naturalne- QO pokarmem sztucznym, tzn. mieszanką mleczną, 2) albo przez podzielenie posiłków w ciągu dnia na po- rtki z piersi matki i na 2—3 karmienia wyłącznie mie- zanką. Ten drugi sposób jest częściej stosowany (zwłaszcza dy matka pracuje poza domem), gdyż pierwszy wymaga częstego ważenia dziecka przed i po karmieniu. Kontrola żywienia niemowlęcia jest konieczna, gdyż długotrwałe niedożywianie prowadzi nie tylko do zaha- mowania wzrostu czy niedoboru wagi, ale także do po- ważnych zaburzeń w rozwoju ogólnym dziecka. Nie należy jednak popadać w przesadę i przekarmiać ziecka, gdyż stan ten może przynieść dziecku również wiele szkody i być przyczyną poważnych schorzeń. Nad- miar wagi nie powinien przekraczać 10% wagi należnej. zczególnie szkodliwe jest przekarmianie dziecka nad- mierną ilością węglowodanów i tłuszczem, a więc takimi produktami, jak: cukier, kasze, herbatniki, pieczywo, masło itp. Przy pożywieniu tego typu dziecko jest nadmiernie tyle, ociężałe, a tkanki są wiotkie i „rozpułchnione". Przy karmieniu dziecka z buteleczki musimy pamię- tać, żeby otwór w smoczku nie był za duży, gdyż jeśli mieszanka zbyt łatwo wypływa, dziecko rozleniwia się i nie chce ssać potem piersi. Mieszane pożywienie jest korzystniejsze aniżeli wy- łącznie sztuczne, gdyż nawet kilkanaście łyżeczek mleka matki dziennie ma dla zdrowia niemowlęcia bardzo duże znaczenie. Nie odstawiamy niemowłęcia od piersi w lecie, nawet jeśli mija wtedy okres karmienia piersią, gdyż jest to pora, w której niemowlęta najczęściej zapadają na cho- roby przewodu pokarmowego (biegunkę, czerwonkę) i na zatrucia pokarmowe wszelkiego rodzaju. U niemowląt karmionych mlekiem matki istnieją bowiem w przewo- dzie pokarmowym specjalne drobnoustroje, które nisz- czą zarazki wywołujące biegunkę, a tym samym chroni dziecko przed zachorowaniem. Jeśli chodzi o dokarmianie niemowlęcia potrawam przygotowanymi dodatkowo, jak: zupa jarzynowa, kaszk manna na mleku, papki z jarzyn, mięso itp., to prz sztucznym pokarmie wprowadzamy je w tym samym 'czasie co przy karmieniu piersią, w żadnym razie później.